fbpx
+48 501 669 669 (Warszawa) + 48 784 120 520 (Lublin) aikidosuper@gmail.com

Japonia – dla nas, Europejczyków, kraj dziwniejszy od księżyca. Ubogi w ziemię, brzemienny duchem. Miejsce, gdzie żebrzący z miseczką w ręku mnich, aby porozumieć się z cudzoziemcem,  potrafi wyciągnąć z szerokiego rękawa… elektronicznego tłumacza, a sutry, święte teksty buddyzmu miewa zapisane w laptopie. Gdzie często jeszcze, zestresowany ostrą konkurencją w pracy biznesmen nie szuka odreagowania w seksie z prostytutką, bo seks ma w domu, a bywa, że zapłaci ciężkie pieniądze za  kilka godzin spędzonych z wykształconą w tradycyjnych sztukach gejszą, by porozmawiać o poezji, posłuchać śpiewu i gry na tradycyjnych instrumentach, obejrzeć taniec, wyciszyć ducha uczestnicząc w ceremonii parzenia herbaty… Kraj, gdzie słodycze przeważnie są…słone, a zimą  w mieszkaniach panuje temperatura ok. 0 st. C i  wszyscy uważają to za normalne. To ziemia, na której do ogromnych parków wiśniowych ciągną tłumy, by oglądać jedyne w swoim rodzaju Festiwale Spadających Kwiatów bo… owoce tych drzew są w Japonii gorzkie w smaku – niejadalne. Tam całowanie się w usta jest uważane za obrzydliwe, a najbardziej seksownymi częściami ciała kobiety są stopy i kark. Wreszcie od niepamiętnych czasów jest to kraj najlepszych na świecie mieczy. Posługiwanie się nimi przez setki lat doprowadziła do perfekcji  kasta samurajów. Droga miecza uczyła ich szanować każde mgnienie życia, by jeśli trzeba, bez żalu, wahań i wątpliwości zabić przeciwnika, albo przyjąć śmierć z ręki własnej – harakiri,  lub cudzej. Życie samuraja określał kodeks Bushido i dwie religie : buddyzm z zen  i shintoizm. Samuraj nigdy pochopnie nie wyciągał miecza, bowiem ten wyjęty z pochwy potrzebował krwi. Nadrzędną wartością  był honor rozumiany jako lojalność i  duma z bycia samurajem. Japońskie przysłowie mówi :  „ Nawet jeśli nie ma co jeść, samuraj z dumą czyści zęby.” Do dziś najbardziej chyba charakterystyczne dla Japończyków cechy to perfekcjonizm, lojalność i publiczne nieokazywanie uczuć. Fascynujące w Japonii jest harmonijne współistnienie starego i nowego. Być może dzięki tej umiejętności Japończycy potrafili nie tylko przenieść przez czas i przestrzeń sztuki walki, ale dać je światu i przyjmować ich rozwój. Mistrz Dogen pisał :

„Gdy otworzycie dłonie

Cały piasek pustyni przesypie się przez nie.

Gdy zaciśniecie,

Zatrzymacie tylko kilka ziarenek.”

 

Kraj Wschodzącego Słońca – Nippon

Japończycy wierzą, że są dziećmi Amaterasu – bogini słońca. Że ich wyspy powstały z kropel krwi  strząśniętych z jej miecza do morza. Właściwie do Oceanu.Spokojnego i Morza Ochockiego. Japonia jest krajem wyspiarskim o powierzchni zbliżonej do Polski, wynoszącej ok. 378 000 km kw. Ale liczba ludności zamieszkująca tę powierzchnię, jest ponad trzykrotnie większa, niż liczba ludności Polski. Średnia gęstość zaludnienia w 2001 r wynosiła tam 340 osób na km kw., ale w samym Tokio podzielonym na 23 dzielnice gęstość zaludnienia wynosiła aż 13 093 osoby na km kw. Japonia składa się z czterech dużych, głównych wysp: Hokkaido, Honsiu, Sikoku i Kiusiu, a także z około 6800 wysp i wysepek najróżniejszej wielkości, połączonych w archipelagi i pojedynczych – wraz z Grupą Wysp Południowozachodnich, zwanych  archipelagiem Okinawa. Wyspy te, rozciągnięte z północnego wschodu na południowy zachód na przestrzeni ok. 3200 km na wschód od kontynentu euroazjatyckiego zapewniają Japonii ogromną różnorodność klimatyczną. Jest to również obszar aktywny sejsmicznie – nawiedzany przez trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów  – choćby święta góra, czynny wulkan Fudżi. Jeśli dodamy do tego cykliczne huragany, możliwość wystąpienia tsunamii, oraz fakt, że aż ok. 73% powierzchni Japonii stanowią góry i wzgórza, więc ziemie nieuprawne, może łatwiej nam będzie zrozumieć, dlaczego stoicyzm wobec tego, co nieuniknione – wobec śmierci oraz lojalność- dawniej wobec shoguna, mistrza ,dziś wobec rodziny i pracodawcy, prymat grupy nad jednostką jest podstawą charakteru Japończyka.

 

Legenda o Amaterasu

Amaterasu – bogini słońca ujawniła się światu, wychodząc ze skalistej kryjówki w momencie krytycznym dla młodego wówczas świata. Jej brat, Susanoo – porywczy bóg burzy i morza zaczął złośliwie mieszać się do życia na lądzie, gdzie dotąd łaskawie, rozumnie i łagodnie dla ludzi i bogów rządziła bogini słońca. Zły  Susanoo mimo próśb siostry niszczył pola ryżowe, wyrywał lasy, a nawet burzył święte budowle. Rozzuchwalony delikatnością siostry i własną bezkarnością wyłamał nawet otwór w suficie tkalni Amaterasu, śmiertelnie przestraszył jej pracownice snujące nici życia, a samą boginię zapędził do głębokiej jaskini. Dopiero gdy przerażona  Amaterasu  szczelnie zamknęła wejście do swej kryjówki, bogowie dotąd obojętni zobaczyli, jak wielkie zło zostało wyrządzone. Nastał koniec świata. Zniknęło słońce, zaległy nieprzeniknione ciemności tworząc raj dla złych mocy…

Na dnie koryta spokojnej rzeki niebiańskiej, ama –no –yasu –gawara, na wspólnej naradzie bogowie ustalili, że muszą zrobić wszystko, co tylko w ich mocy, aby przywrócić światu słońce. W tym celu wytworzono 3 przedmioty o boskiej mocy: lustro, miecz i szatę – przeznaczone na dary. Ustawiono wysokie, przyozdobione klejnotami drzewo. Tuż przy wejściu do jaskini, gdzie ukrywała się Amaterasu, umieszczono kilka kogutów, tak aby ich pianie rozlegało się bez przerwy. Bogowie rozpalili ogniska i tańczyli przy głośnym akompaniamencie muzyki. Bogini Uzume, główna tancerka tak była zabawna, że „osiem milionów innych bóstw” wybuchnęło gromkim śmiechem, który wstrząsnął nieboskłonem. Zaciekawiona radosnym gwarem bogini słońca lekko uchyliła wrota do swego sanktuarium i zapytała bogów, czym się tak radują wśród panujących ciemności. Przebiegła Uzume odpowiedziała – „Cieszymy się, gdyż mamy bóstwo świetniejsze od bogini słońca”. Jednocześnie dwaj bogowie przysunęli lustro przed oblicze Amaterasu.  Gdy zobaczyła swe oblicze, osłupiała. Gdy trwała w tym stanie, jeden z silniejszych bogów chwycił ją za rękę i przemocą wyciągnął na zewnątrz. Inny zaś natychmiast w poprzek wejścia rozpostarł linę skręconą ze słomy ryżowej, zwaną shimenawa , jednocześnie wypowiadając zaklęcie : „Nigdy tu nie powrócisz!” Od tej chwili słońce chowa się tylko na noc, a shimenawa nie pozwalała Amaterasu na ponowne zniknięcie.

Zwycięstwo nad bogiem burzy zapewniło Amaterasu panowanie nad światem. Wiara w nią ,jako w główne bóstwo łączyła się w Japonii z tradycją, że panująca rodzina cesarska  pochodzi właśnie od bogini słońca i od niej pochodzą trzy święte, rytualne  przedmioty koronacyjne japońskich cesarzy : lustro, miecz i klejnoty.

Z tej właśnie linii ma pochodzić aktualny , 125 cesarz – Akihito, intronizowany oficjalnie w roku 1990. Odwiedził Polskę z oficjalną wizytą dyplomatyczną w roku 2002.I choć już teraz nikt w Japonii poza zaprzysięgłymi nacjonalistami nie powołuje się na serio  na ideologię „jednej linii cesarzy przez  dziesięć tysięcy pokoleń – basei ikkei” podług której jedna i ta sama dynastia władców włada Archipelagiem Japońskim od czasów najdawniejszych, to jednak początek aktualnej dynastii cesarzy Japonii odnajdujemy już na początku VI wieku po Chrystusie.

 

Historia narodu samurajów

Wśród   naukowców  nie ma zgodności co do rzeczywistego pochodzenia Japończyków. Jednak większość znawców przyjmuje, ze ich bezpośrednimi przodkami były paleoazjatyckie ludy północno-wschodniej Azji i ludy z południowo-zachodniej Azji  pochodzenia protomalajskiego, przez które Wyspy Japońskie były zasiedlane w kilku falach mniej więcej do początku naszej ery.

Później z przyczyn nieznanych, te wędrówki ludów ustały i to przyczyniło się do niemalże całkowitej jednorodności Japończyków pod względem etnicznym. Wyjątkiem jest rdzenna ludność Hokkaido – Ajnowie, znacznie różni od mongoidalnych ludów tego rejonu Azji. Ajnowie już kilka tysięcy lat temu dotarli z Sachalinu  na tereny Hokkaido, a potem w północne rejony Honsiu .Stamtąd, w IX w. n.e., po kilkudziesięcioleciach zażartych walk, zostali przez wojsko japońskiej władzy centralnej ostatecznie wyparci na północ – z powrotem na Hokkaido. Przez wieki trwał tam proces przymusowej asymilacji Ajnów ułatwiany przez ich archaiczną : plemienno- klanową strukturę społeczną., a napędzany powodami gospodarczymi, np. aż do połowy XVIII w. wydobywano na Hokkaido złoto. Jednak dopiero na początku wieku XIX  władzom udało się oficjalnie włączyć tę wyspę w całości w granice Japonii.

Najpewniej z powodu położenia geograficznego Japonię zawsze cechował swoisty, a bywało, że i całkowity izolacjonizm, kształtujący jednolitą kulturę, choć w niektórych okresach  była ona poddana wpływom zewnętrznym, zwłaszcza chińskim. Japoński ród cesarski wykształcił się ze stojącego na czele federacji plemiennej rodu Yamato. Federacja ta zaczęła dominować politycznie już w III w. n. e. , by już w V w. podporządkować sobie inne wielkie rody. Oparte na mitologii kroniki : „Księga dawnych wydarzeń”- Kojiki z 712 r i „Kronika japońska”- Nihon shoki z 720 r utrzymują, że ów ród Yamato ma się wywodzić bezpośrednio od legendarnego, pierwszego władcy Japonii – Jimmu, który w 660 r. p. n. e przyjął godność cesarza i dał początek aktualnej dynastii. Miał on być potomkiem bogini Amaterasu, który zstąpił z nieba z rytualnymi przedmiotami koronacyjnymi, potwierdzającymi i legitymizującymi boskie pochodzenie  władzy cesarzy.

W  VI w. n.e. rozpoczęła się ekspansja kulturalna Chin – bardzo potężnych pod rządami dynastii Tang. W Japonii wyznającej dotąd głównie narodową religię shinto, rozpoczęły się trwające ok. 50 lat wojny religijne. W ich efekcie, poprzez księcia regenta Shotoku, rządzącego państwem w imieniu cesarzowej Suiko, zagorzałego buddystę zwalczającego wyznawców shinto, Japonia zaakceptowała buddyzm jako obowiązującą razem z shintoizmem drugą religię państwową, co szeroko otworzyło drogę napływowi  chińskiej wiedzy, języka i pisma. Przez następne dwa stulecia utalentowani, młodzi Japończycy jeździli do Chin po naukę i przeszczepiali swą wiedzę i nowe wzory życia społecznego na rodzimy grunt.. Doprowadziło to do ostatecznej centralizacji władzy i określenia charakteru  państwa .Całą ziemię przekazano cesarzowi; miał ją dzielić między poddanych, a ci, płacąc podatki mieli utrzymywać dwór cesarski  i nowopowstały aparat władzy.

 

 Nazwa Japonia – Nippon lub Nihon

Składająca się z 2 ideogramów chińskich, oznaczających „słońce” i „korzeń” pierwszy raz pojawiła się w 702 r. w kodeksie Taiho . według powstałej w X w. kronice chińskiej  Jiu Tangshu  mieszkańcy Archipelagu Japońskiego mieli” uczynić Japonię [Kraj Wschodzącego Słońca]  nazwą swojego [państwa], ponieważ leży ono niedaleko słońca, czyli na wschodzie.” Nie chcieli dłużej używać mało eleganckiej nazwy chińskiej – Kraj Wo. Bowiem ideogram Wo, odczytywany również Yamato, oznaczał karła. Wraz ze wzrostem znaczenia arystokracji i samurajów yraźnie słabły wpływy chińskie.

Poprzez przekazywanie ziemi w ręce wykształcającej się stopniowo wojskowej arystokracji prowincjonalnej  władza cesarza  także słabła. Aż do XII wieku kraj był podzielony i szarpany  wojnami domowymi. Może dlatego mistrz Dogen, który też na początku XII w. zaszczepił w Japonii zen – praktykę medytacji, szukania spokoju, drogę nie – strachu znalazł  akurat w tym czasie i miejscu podatny grunt dla swej nauki. W 1192 roku wyraźnie zwyciężył silny ród Minamoto i nastał czas pierwszych w Japonii rządów wojskowych – shogunatu. Na ich czele stanął shogun – czyli wielki generał, wódz naczelny. Shogunat {z j. ch.}, po japońsku – bakufu – znaczy dosłownie: rządy spod namiotu. Kolejnymi shogunami byli przedstawiciele rodu Ashikaga. W 1573 r władzę przejęli dwaj wielcy wojownicy Oda Nobunaga i Toyotomi Hideyoshi, którzy mając nieodpowiednie pochodzenie nie otrzymali tytułów shogunów, ale niemal doprowadzili do zjednoczenia kraju. To zjednoczenie stało się faktem w 1600 r za sprawą shoguna Tokugawy Ieyasu – pierwszego z 15 shogunów z tego rodu.  22 listopada 1867 r Tokugawa Yoshinobu – ostatni shogun z rodu Tokugawa rezygnuje ze stanowiska, a 3 stycznia 1868 r zostaje zniesiony urząd shoguna.

Przez 1075 lat, od 794 do 1869 r trwała  jedyna w swoim rodzaju na świecie era samurajów. Ich życie, śmierć, sposób postępowania i rozumienia świata  zawarty był w kodeksie Bushido. Stolicą Japonii było Kioto – siedziba cesarza, nominalnie stojącego na czele państwa. Oficjalnie shogun otrzymywał inwestyturę od cesarza, a formalnie był zobowiązany do utrzymywania porządku  publicznego w cesarstwie i do obrony jego granic. Siedzibą  shogunatu było Edo, aż do sierpnia 1868 r, gdy zostaje przemianowane na Tokio, które 12 maja 1869 r  zostaje oficjalną stolicą Japonii. Rządy shogunatu opierały się na centralnym ośrodku władzy [bakufu] , księstwach feudalnych [han], które należały do książąt feudalnych [daimayo]. I niezależnie od bezpośrednich zależności lennych, wszyscy samuraje  byli wasalami shoguna i jemu byli winni bezwzględną wierność i lojalność. Samuraj bez swego pana stawał się roninem, człowiekiem bez dochodu, zbójem wyrzuconym poza ramy ówczesnego społeczeństwa.

Ten system władzy wojskowej długo działał dobrze, ale przez cały wiek XVIII narastał kryzys. Świat wokół się zmieniał, a rygorystycznie przestrzegany w całkowicie prawie izolowanej Japonii podział społeczny na  samurajów, czyli rycerstwo, chłopów i rzemieślników , artystów i kupców stawał się zupełnie anachroniczny i hamował rozwój gospodarczy kraju. Ubożeli feudalni panowie płacący wysokie daniny shogunowi, chcąc wyrównać straty zaciągali pożyczki od kupców, potem , aby je spłacić ograniczali wynagrodzenie wasalom i nakładali ogromne podatki na chłopów. Wybuchały bunty chłopskie, powstania, a kraj przemierzały zbrojne bandy. W szczególnie niekorzystnej sytuacji znajdowali się samurajowie. Z powodu braku wojen stracili swoje źródło utrzymania, a jednocześnie obowiązywał ich  zakaz podejmowania pracy zarobkowej.

Początek końca japońskiego izolacjonizmu nastąpił w lipcu 1853 r, gdy dowodzone przez komandora Matthew C. Perry”ego  amerykańskie okręty wojenne wpływają do Zatoki Uraga  a ich armaty zagrażające Edo wymuszają na przedstawicielach shogunatu rozmowy o przerwaniu izolacji.

Od sierpnia 1873 do września 1877 roku trwają bunty samurajów. Pomaga je tłumić nowoczesny sprzęt wojskowy i amerykański, nowoczesny styl szkolenia nowej armii. Samurajowie jako kasta społeczna przegrywają całkowicie. Nie mogą wygrać z ekonomią i dwustustrzałowym karabinem maszynowym Gatlinga.

 Obowiązujący od marca 1876 wyjątkowo hańbiący zakaz noszenia mieczy kończy erę samurajów.

Ale Bushido nie odchodzi całkiem w niepamięć. Choć na polach bitewnych wojowników zastępują anonimowi w swej mnogości żołnierze, to to, co było ważne w rozwoju ducha ludzkiego nie umiera. Nadchodzi era budo,  era sztuk wojny, lub jak to się tłumaczy na język polski era sztuk walki.

 

# Źródła danych historycznych, geograficznych i kulturowych :

  1. „Japonia – Historia państw świata w XX w.”- Ewa Pałasz- Rutkowska , Katarzyna Starecka ,Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2004
  2. „Buddyzm japoński” – Maciej Kanert, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2005
  3.    Legenda o Amaterasu wg ”Słownik  Mitów Świata” – Arthur  Cotterell , Wyd. Łódzkie 1993
  4. „Japonia daleka czy bliska…” – Ewa Kamler, Państwowe Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 1988

 

Anna  Wrzalińska